KATTA HAJMLI MA’LUMOTLAR TIZIMIDA AXBOROT XAVFSIZLIGI RISKLARINI ANIQLASHGA ASOSLANGAN FOYDALANISHNI BOSHQARISH (DIGITAL TRANSFORMATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE, 2025)
Mazkur maqolada katta hajmli ma’lumotlar tizimlarida axborot xavfsizligini ta’minlash uchun riskka asoslangan foydalanishni boshqarish mexanizmini ishlab chiqish masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda foydalanishni boshqarish jarayoni va arxitekturasi tahlil qilinib, riskni asosiy baholash mezoni sifatida tanlashning maqsadga muvofiqligi asoslab berilgan. Taklif etilgan mexanizm foydalanishlarni boshqarish modeli asosida qurilgan bo‘lib, foydalanuvchi va obyekt atributlarining dinamik yangilanishi, risk qiymatini real vaqt rejimida baholash hamda foydalanuvchi vakolatlarini moslashtirish imkonini beradi. Mexanizm to‘rtta asosiy moduldan iborat: tayanch struktura moduli, riskni aniqlash moduli, foydalanuvchilarni klasterlash moduli va foydalanuvchi atributlarini yangilash hamda foydalanish siyosati moduli. Riskni hisoblashda foydalanuvchilarning katta hajmli ma’lumotlar tizimidagi xatti-harakatlari Yevklid masofasi va statistik ko‘rsatkichlar asosida baholanadi. Shuningdek, foydalanuvchilar risk qiymatlariga ko‘ra aglomeratsiyalangan iyerarxik klasterlash algoritmi yordamida tasniflanadi. Taklif etilgan yondashuv katta hajmli ma’lumotlar tizimida foydalanish huquqlarini moslashuvchan, xavfsiz va real vaqt rejimida boshqarish imkonini beradi.
Keywords: katta hajmli ma’lumotlar; foydalanishni boshqarish; foydalanishlarni boshqarish modeli; riskni baholash; iyerarxik klasterlash; axborot xavfsizligi; dinamik atributlar